1: Onderzoek het systeem, niet de medewerker 

Als startende onderzoeker is het verleidelijk om te focussen op wat iemand wel of niet heeft gedaan. Waarom volgde iemand het protocol niet? Waarom werd bepaalde informatie niet gedeeld? Probeer tijdens het onderzoek uit te zoomen om het grotere geheel te zien. Een calamiteitenonderzoek gaat niet over het aanwijzen van een ’schuldige’, maar over het begrijpen van de omstandigheden waarin de gebeurtenis heeft plaatsgevonden. 

Stel jezelf daarom vragen als: 

• Wat maakte dat er zo werd gehandeld? 
• Welke omstandigheden speelden een rol? 
• Waar kan de organisatie van leren? 
• Hoe kan de organisatie medewerkers beter ondersteunen?

2: Wees open en nieuwsgierig 

Een goede onderzoeker is vooral nieuwsgierig. Ga gesprekken in met de houding dat je iets wilt begrijpen, niet wilt controleren. Probeer je te verplaatsen in de situatie zoals die op dat moment was. Welke informatie was beschikbaar? Welke afwegingen moesten medewerkers maken? Welke uitdagingen speelden er? Hoe beter je het zorgproces begrijpt, hoe beter je de context van de gebeurtenis kunt plaatsen. Deze houding helpt ook de betrokkenen. Door open vragen te stellen en zonder oordeel te luisteren, ontstaat ruimte voor een eerlijk gesprek. En juist in die gesprekken leren mensen van elkaar. 

3: Durf je aannames ter discussie te stellen 

Tijdens een onderzoek vorm je onbewust al snel een beeld van wat er is gebeurd. Na het lezen van dossiers of de eerste interviews denk je vaak al een bepaalde richting te zien. Toch blijkt tijdens een calamiteitenonderzoek regelmatig dat de werkelijkheid complexer is dan je in eerste instantie dacht. Nieuwe interviews, documenten of inzichten kunnen je beeld veranderen. 

Deze vragen helpen om kritisch naar je eigen denken te kijken en tunnelvisie te voorkomen: 

• Welke aannames maak ik op dit moment? 
• Welke informatie ondersteunt deze aanname? 
• Welke informatie spreekt dit juist tegen? 
• Welke andere verklaring zou er mogelijk zijn? 

4: Spar met een tegenlezer 

Laat je onderzoeksrapport altijd door iemand anders tegenlezen. Schriftelijke opmerkingen zijn waardevol, maar een gesprek levert vaak nog meer op. Door samen door het onderzoek heen te lopen, krijg je sneller zicht op blinde vlekken, aannames en mogelijke alternatieve verklaringen. De vragen die je tegenlezer stelt, helpen je niet alleen om je rapport te verbeteren, maar ook om jezelf verder te ontwikkelen als onderzoeker. Zie tegenlezen daarom niet alleen als een kwaliteitscontrole, maar vooral als een leerkans! 

 5: Wees je bewust van je kracht 

Als startende calamiteitenonderzoeker begrijp je meestal nog niet alle processen, werkwijzen of vakinhoudelijke details. Dat kan soms onzeker voelen, maar juist daarin schuilt een belangrijke kracht. Omdat je nog niet alles als vanzelfsprekend beschouwt, stel je vragen die anderen misschien niet meer stellen. Je kijkt met een frisse blik naar situaties en bent minder geneigd aannames te doen. Die nieuwsgierigheid helpt om onderliggende factoren bloot te leggen en gebeurtenissen echt te begrijpen.

Maak daarom gebruik van je positie als lerende onderzoeker. Durf door te vragen, ook als iets voor anderen vanzelfsprekend lijkt. Juist de vragen van iemand die nog niet alles weet, leveren vaak de meest waardevolle inzichten op.